“I have a dream!”

ChatGPT en Perplexity (A.I.) heb ik de laatste jaren regelmatig ‘ondervraagd’ over de mogelijkheden om positieve sociale problemen op te lossen en de historie te ‘bevragen’ naar feitelijkheden over de gevolgen van oorlogen en conflicten sinds het ontstaan van menselijk leven op aarde. *)

Perplexity

Mijn meest recente vraag (prompt) voor Perplexity was:

“Ik worstel als naoorlogse babyboomer van 78 jaar oud met de vraag of ik ook als na-oorlogse babyboomer zal sterven. De wereld is zo -in het voordeel van geweldsspiralen- veranderd, dat ik mij zorgen maak voor het voortbestaan van haar menselijke bewoners. Na de werkelijke inzet van de onmenselijkste wapens aller tijden, was iedereen het er over eens, dat dit -koste wat het kost- voorkomen zal moeten worden en werd decennia -wereldwijd- lang naar ontwapening en beheersing van geweld gestreefd. Ik zoek naarstig naar zingeving van deze tendenzen en het terugbuigen van deze geweldsspiralen naar het vredesactivisme, waarin ik het grootste deel van mijn leven heb mogen kunnen geloven. Om met John Lennon te spreken: “”Ben ik een dromende eenling? Nee, je bent niet de enige!

Ik kreeg het volgende ‘antwoord’:

Er bestaat op dit moment geen enkele A.I. die volledig “puur” wetenschappelijk, onafhankelijk én per definitie alleen maar voordelen biedt voor mensheid, milieu en grondstoffen.
Wat er wel is: een groeiend ecosysteem van open, transparante en privacy‑bewuste A.I.-projecten die expliciet gericht zijn op maatschappelijk en wetenschappelijk nut, met sterke ethische kaders.news.un+3

Wat “privacy‑respecterend en zuiver wetenschappelijk” in de praktijk betekent

In de praktijk kijk je bij A.I. naar een combinatie van:

• Open source / open weights: code en modellen zijn publiek inspecteerbaar, zodat onafhankelijke researchers kunnen controleren wat het model doet.
• Transparante data‑ en trainingspraktijken: duidelijke documentatie over welke data zijn gebruikt, met aandacht voor privacy, auteursrecht en bias.
• Sterke governance: onafhankelijke toezichtsorganen, ethische commissies en duidelijke regels over gebruik (bijv. geen militaire of manipulatieve toepassingen).
• Privacy‑by‑design: technieken zoals federated learning, differential privacy en minimale dataverzameling.
• Expliciete focus op publiek goed: missie en financiering gericht op klimaat, gezondheid, onderwijs, biodiversiteit, etc.

Geen enkel groot systeem voldoet perfect aan al deze eisen, maar sommige initiatieven komen er dichtbij.unesco+2

Belangrijke initiatieven en richtlijnen. UNESCO‑richtlijnen voor ethische A.I.

UNESCO heeft wereldwijd aangenomen Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence, met expliciete principes over:

• menselijke rechten en waardigheid
• transparantie en verantwoordelijkheid
• bescherming van het milieu en duurzame ontwikkeling
• eerlijke verdeling van voordelen

Deze richtlijnen worden door veel landen en organisaties gebruikt als norm voor “A.I. ten dienste van de mensheid en het milieu”.unesco+1

“AI for Good”‑initiatieven (VN, NGO’s, onderzoek)

Binnen de VN en gerelateerde organisaties lopen talloze projecten onder noemers als AI for Good of AI for Climate and Nature:

• Detectie van methaanlekken via satellietdata, waardoor grote hoeveelheden broeikasgas worden voorkomen.news.un
• Toepassingen in gezondheidszorg (bijv. snellere TB‑screening bij mijnwerkers) en onderwijs (bijv. toegankelijkere leesmaterialen).news.un
• Publicaties en “grand challenges” die specifiek A.I. stimuleren voor klimaat en natuur, met nadruk op ethiek en milieu.bezosearthfund

Deze projecten zijn vaak open, internationaal en wetenschappelijk gedreven, al zijn ze niet allemaal één enkel “A.I.-systeem”, maar eerder een netwerk van toepassingen.news.un+2

Open‑source en onderzoeks‑A.I. (academisch, niet‑commercieel gericht)

Verschillende academische en non‑profit initiatieven werken aan A.I. met een sterke wetenschappelijke en maatschappelijke insteek:

• Open‑source modellen (bijv. vanuit universitaire groepen en non‑profits) die vrij beschikbaar zijn voor onderzoek naar klimaat, biodiversiteit, landbouw, energie, etc.
• Projecten die A.I. inzetten voor:
  • nauwkeurigere klimaatmodellen en weersvoorspellingen
  • monitoring van bossen, diersoorten en ecosystemen
  • optimalisatie van irrigatie, energienetten en logistiek om emissies te verlagen
  • versnelling van onderzoek naar batterijen, CO₂‑afvang en duurzame materialendemocrata+3

Veel van dit werk gebeurt onder open licenties en met publicatie van methoden, wat onafhankelijke verificatie mogelijk maakt.discoverinai+1

Bestaat er één “pure” A.I. voor alleen maar voordelen?

Kort gezegd: nee, niet als één kant‑en‑klaar systeem. Redenen:

• A.I. is een gereedschap: hetzelfde model kan gebruikt worden voor klimaatonderzoek, maar ook voor commerciële of militaire doelen, afhankelijk van wie het inzet.mitsloan.mit+1
• Zelfs goedbedoelde systemen hebben neveneffecten: energieverbruik, grondstoffengebruik voor datacenters, en mogelijke privacy‑ of bias‑risico’s.unesco+2
• “Uitsluitend voordelen” is een ideaal; in de praktijk gaat het om netto‑voordeel en zorgvuldig beheer van risico’s.mitsloan.mit+1

Wat wel bestaat, zijn kaders, netwerken en projecten die sterk in die richting werken: open, wetenschappelijk, met expliciete doelen voor mens, milieu en recursos, en met privacy als ontwerpprincipe.news.un+3

Hoe herken je A.I. die dicht bij jouw ideaal komt?

Als je zelf wilt kiezen of steunen, let dan op:

• Open source / open weights en gedocumenteerde training.
• Duidelijke ethische charter of aansluiting bij UNESCO‑principes of vergelijkbare kaders.unesco+1
• Financiering door publieke instellingen, non‑profits of academische consortia in plaats van puur commerciële actoren.
• Toepassingsgebieden zoals klimaat, gezondheid, onderwijs, biodiversiteit, duurzame landbouw en energie.news.un+3
• Transparantie over energiegebruik, datacenters en milieu‑impact, plus concrete plannen om die te verminderen.unesco+2

Praktisch: waar kun je kijken?

Concreet kun je zoeken naar:

• UNESCO “Ethics of AI” en nationale implementaties daarvan.unesco+1
• UN “AI for Good” en AI for Climate and Nature‑programma’s (publicaties, projecten, calls voor onderzoek).news.un+1
• Academische consortia en non‑profits die open A.I. ontwikkelen voor klimaat, ecologie en gezondheid (vaak te vinden via universiteiten, EU‑programma’s, en internationale onderzoeksnetwerken).discoverinai+2

Als je wilt, kan ik een korte lijst maken van concrete projecten/organisaties (met links) die het dichtst bij jouw beschrijving komen, eventueel met een focus op Europa of Nederland.